Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Ödemeler Dengesi İstatistikleri’nde uzun süredir tartışılan Net Hata ve Noksan (NHN) kalemine ilişkin kapsamlı bir analiz yayımladı. TCMB uzmanlarının hazırladığı çalışmada, Finans Hesabı’nda yapılan üç önemli revizyon sonucunda Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemindeki birikimli NHN’nin eksi 34,3 milyar dolardan eksi 14,5 milyar dolara gerilediği belirtildi. Analiz, NHN’deki hareketlerin önemli bölümünün dış ticaretten değil, finansal işlemlerdeki ölçüm, kapsam ve sınıflandırma farklılıklarından kaynaklandığını ortaya koydu.
Net Hata ve Noksan Neden Oluşuyor?
TCMB’nin blog sayfası Merkezin Güncesi’nde yayımlanan “Finans Hesabı Revizyonları ve Net Hata ve Noksan’a Etkileri” başlıklı analiz, Bankanın Veri Yönetişimi ve İstatistik Genel Müdürlüğü bünyesinde görev yapan Murat Topkaya, Barış Babaoğlu, Kerem Önde ve Özgecan Çatalçam tarafından hazırlandı.
Çalışmada, Ödemeler Dengesi İstatistikleri’nin uluslararası ticaret ve finans hareketlerine ilişkin çok sayıda farklı veri kaynağından oluşturulduğuna dikkat çekildi.
Farklı kaynaklardan gelen veriler arasında değerleme, ölçüm, sınıflandırma ve kayıt zamanı açısından ortaya çıkabilen uyumsuzlukların Net Hata ve Noksan kalemine bir “kalıntı” olarak yansıdığı belirtildi.
Bu nedenle NHN’nin yalnızca cari işlemlerdeki eksik ölçümlerden değil, Finans Hesabı içerisinde bazı işlemlerin eksik veya farklı şekilde kaydedilmesinden de kaynaklanabileceği vurgulandı.
2023 Sonrasında Negatif NHN Dikkat Çekmişti
Analizde, Net Hata ve Noksan kaleminin 2021 ve 2022 yıllarında yüksek pozitif değerler aldığı, 2023 sonrasında ise belirgin şekilde negatif seyrettiği hatırlatıldı.
Bu görünümün, negatif birikimin kayıtlara girmeyen dış ticaret işlemlerinden mi yoksa finansal hesaplarda bulunan ölçüm ve kapsam farklılıklarından mı kaynaklandığı yönünde tartışmalara neden olduğu belirtildi.
TCMB’nin gerçekleştirdiği son revizyonların, söz konusu sorunun önemli bir bölümüne açıklık getirdiği ifade edildi.
İlk Revizyon Yurt Dışındaki Mevduatlara Yönelik
TCMB analizine göre ilk önemli revizyon, Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışındaki mevduat varlıklarının ölçülmesine yönelik gerçekleştirildi.
Bu veriler daha önce ağırlıklı olarak Uluslararası Ödemeler Bankasının (BIS) çeyreklik istatistikleri üzerinden hesaplanıyordu.
Ancak BIS verilerindeki ülke kapsamının sınırlı olması ve özellikle çifte vatandaşlık gibi durumlarda yerleşiklik bilgisinin doğru belirlenememesi, bazı mevduat hareketlerinin eksik veya farklı şekilde kaydedilmesine neden olabiliyordu.
SWIFT Verileri Kullanılmaya Başlandı
Bu sorunun azaltılması amacıyla Türkiye’de yerleşik gerçek kişilerin yurt dışındaki mevduat hareketlerinin hesaplanmasında SWIFT verilerinden yararlanılmaya başlandı.
Böylece sınır ötesi mevduat transferlerinin daha kapsamlı ve doğru şekilde ölçülmesi hedeflendi.
TCMB hesaplamalarına göre bu değişikliğin Ocak 2023-Mayıs 2026 dönemindeki birikimli NHN üzerindeki etkisi eksi 13,3 milyar dolar oldu.
Banka, söz konusu rakamın yeni bir para veya kaynak çıkışı anlamına gelmediğine özellikle dikkat çekti. Değişiklik, daha önce NHN içerisinde yer alan hareketlerin doğru finansal hesap kalemine taşınmasını ifade ediyor.
Finansal Türev İşlemleri de Yeniden Hesaplandı
İkinci önemli revizyon ise Türkiye’de yerleşik bankalar ve diğer sektörlerin yurt dışı yerleşiklerle gerçekleştirdiği finansal türev işlemlerinden doğan kâr ve zararların hesaplanmasıyla ilgili oldu.
Swap, forward ve opsiyon gibi işlemlerde ortaya çıkan kâr ve zararların, dayanak varlığın getirisinden değil türev sözleşmesinin değerinden kaynaklandığı belirtildi.
Bu nedenle söz konusu hareketlerin Birincil Gelir Dengesi yerine Finans Hesabı içerisindeki Finansal Türevler kaleminde izlenmesi gerekiyor.
2014’ten İtibaren Sözleşme Bazlı Hesaplama Yapıldı
Bankaların farklı muhasebe yöntemleri kullanması ve türev işlemlerin teknik yapısı nedeniyle geçmiş dönemde bazı kâr ve zararların istatistiklere tam olarak yansıtılamadığı belirtildi.
Bu eksikliği gidermek amacıyla Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) verilerine dayanan sözleşme bazlı yeni bir hesaplama altyapısı oluşturuldu.
Yabancı para, değerli metal veya Türk lirasına dayalı türev işlemlerinden kaynaklanan kâr ve zararlar, sözleşmelerdeki kur ve faiz oranları dikkate alınarak 2014 yılından itibaren yeniden hesaplandı.
Bu revizyonun Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemindeki NHN üzerindeki birikimli etkisi 6,5 milyar dolar net zarar olarak hesaplandı.
Yastık Altı Döviz Hareketleri Ayrıştırıldı
Üçüncü revizyon ise Türkiye’de yerleşik kişilere ait efektif dövizlerin, yani banknot olarak tutulan yabancı paraların bankacılık sistemine giriş ve çıkışlarının kaynağına göre ayrıştırılmasına yönelik gerçekleştirildi.
TCMB, bankacılık sisteminde gerçekleşen her efektif hareketinin yurt dışıyla yapılan ekonomik bir işlem anlamına gelmediğine dikkat çekti.
Yerleşik kişilerin finansal sistem dışında tuttukları dövizleri bankaya yatırması veya bankadan çekmesi, bankaların döviz varlıklarını değiştirirken yurt dışı yerleşiklerle yeni bir ekonomik işlem oluşturmuyor.
Efektif Hareketler İçin Regresyon Modeli Kullanılıyor
Geçmiş uygulamada kaynağı doğrudan belirlenemeyen efektif hareketlerinin tamamının yurt dışı işlemlerden kaynaklandığı varsayılıyordu.
Bu yaklaşım, özellikle yastık altındaki dövizlerin bankacılık sistemine giriş veya çıkış yaptığı dönemlerde NHN’nin sert şekilde dalgalanmasına neden olabiliyordu.
TCMB, efektif hareketleri kaynağına göre ayırmak için 2021 yılından itibaren aylık frekansta bir regresyon modeli kullanmaya başladı.
Seyahat harcamaları ve sınır ticaretiyle açıklanabilen net efektif girişler yurt dışı kaynaklı kabul edilirken, gerçekleşen hareket ile model tahmini arasındaki fark yurt içi kaynaklı efektif hareketi olarak değerlendiriliyor.
Bu revizyon birikimli NHN tutarını değiştirmese de dönemsel dalgalanmaları önemli ölçüde dengeliyor.
Birikimli Net Hata ve Noksan 14,5 Milyar Dolara Geriledi
TCMB analizinde, Finans Hesabı’nda gerçekleştirilen üç revizyonun ardından Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemindeki birikimli Net Hata ve Noksan tutarının önemli ölçüde azaldığı belirtildi.
Revizyon öncesinde eksi 34,3 milyar dolar olan birikimli NHN, revizyonlar sonrasında eksi 14,5 milyar dolara geriledi.
Böylece Net Hata ve Noksan kaleminin sıfır seviyesine belirgin şekilde yaklaştığı ifade edildi.
2023-2026 Dönemindeki Negatif Birikimin Yarısından Fazlası Açıklandı
Analizde özellikle 2023-2026 dönemine dikkat çekildi.
Revizyon öncesinde bu dönemde eksi 57,8 milyar dolara ulaşan Net Hata ve Noksan, yapılan güncellemelerin ardından eksi 23,5 milyar dolar seviyesine geriledi.
TCMB’ye göre bu durum, son dönemdeki negatif NHN birikiminin yarısından fazlasının kaynağının tespit edildiğini ve ilgili Finans Hesabı kalemlerine aktarıldığını gösteriyor.
Revizyonlar Cari Açığı Değiştirmedi
TCMB’nin analizinde üzerinde durulan en önemli noktalardan biri, yapılan revizyonların Cari İşlemler Hesabı’nı değiştirmemesi oldu.
Başka bir ifadeyle Türkiye’nin hesaplanan cari açığında herhangi bir değişiklik meydana gelmedi.
Revizyonlar yalnızca daha önce Net Hata ve Noksan içerisinde görünen bazı finansal hareketlerin ekonomik niteliklerine uygun hesaplara taşınmasını sağladı.
Dolayısıyla ortaya çıkan değişiklik yeni bir para girişi veya çıkışını değil, geçmişte gerçekleşmiş işlemlerin doğru kalemlerde gösterilmesini ifade ediyor.
TCMB’den NHN Yorumlarına Uyarı
Merkez Bankası, Net Hata ve Noksan tutarının tamamının cari işlemler açığına eklenerek yorumlanmasının yanıltıcı sonuçlara yol açabileceğine dikkat çekti.
Analize göre NHN’nin önemli bir bölümü Finans Hesabı kaynaklı kapsam, ölçüm, sınıflandırma, değerleme ve kayıt zamanı farklılıklarından oluşabiliyor.
Bu nedenle Net Hata ve Noksan kaleminin tamamının doğrudan kayıt dışı dış ticaret veya açıklanamayan sermaye hareketleriyle ilişkilendirilmesinin doğru olmadığı vurgulandı.
TCMB, yeni veri kaynaklarının kullanılmasının ödemeler dengesi istatistiklerinin kapsamını ve tutarlılığını güçlendirdiğini, cari açık ve Türkiye’nin dış finansman ihtiyacının daha sağlıklı değerlendirilmesine katkı sağladığını belirtti.
