Türkiye sermaye piyasalarının temel taşı olan Borsa İstanbul, 3 Ocak 1986’da başladığı yolculuğun 40’ıncı yılını geride bıraktı. Eski adıyla İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), sınırlı sayıda hisseyle faaliyete geçtiği ilk dönemden bugün yüzlerce şirketin, türev ürünlerin ve farklı finansal enstrümanların işlem gördüğü çok katmanlı bir piyasa yapısına ulaştı.
1986’dan 1990’lara: İlk Adımlar ve Kurumsallaşma
Resmi olarak Aralık 1985’te kurulan İMKB, 3 Ocak 1986’da Cağaloğlu’ndaki binasında 19 hisse senediyle işleme başladı. İlk yıllarda haftalık hesaplanan endeksler, 1987’den itibaren günlük bazda hesaplanmaya başlandı. 1993 yılı, borsanın teknolojik dönüşümünde önemli bir eşik oldu; 50 şirketle bilgisayarlı alım-satım sistemine geçildi.
Aynı yılın sonunda İMKB, ABD Menkul Kıymetler ve Borsalar Federasyonu tarafından “kabul görmüş menkul kıymetler borsası” olarak tanımlandı. Bu unvanı alan gelişmekte olan piyasalar arasında İMKB üçüncü sırada yer aldı.
Uluslararası Açılım ve Yeni Pazarlar
1996’da uluslararası pazar bünyesinde uluslararası tahvil ve bono piyasası kuruldu. 1997’de Hazine tarafından yurt dışında satılmak üzere ihraç edilen 40 uluslararası tahvilin kote edilmesiyle bu pazarda işlemler başladı. Böylece Türkiye’nin dış finansmana erişiminde alternatif bir kanal oluşturuldu.
2000’li yılların başında İMKB, Kırgız Borsası’na yüzde 27,4, Bakü Borsası’na ise yüzde 5,26 oranında ortak olarak bölgesel iş birliklerini güçlendirdi. 2004’te Borsa Yatırım Fonu Pazarı kuruldu, takip eden yıl borsa yatırım fonları hisse senetleri piyasasında işlem görmeye başladı.
Şeffaflık, Teknoloji ve Yeni Enstrümanlar
2007’de açılış seansı uygulamasına geçilirken, seans kapanış saati 17.00’ye uzatıldı. Mayıs 2009’da Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) devreye alındı ve piyasa şeffaflığında önemli bir adım atıldı. 2010’da varantlar, 2011’de bankalararası repo-ters repo pazarı, 2012’de ise vadeli işlem ve opsiyon piyasası (VİOP) İMKB bünyesinde faaliyete başladı.
VİOP’ta işlem hacmi yıllar içinde hızla büyüdü; 2019’da ortalama 5 milyar lira, 2023’te ise 90 milyar liranın üzerine çıktı.
2013 Sonrası: Borsa İstanbul AŞ Dönemi
5 Nisan 2013’te İMKB, özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren Borsa İstanbul AŞ’ye dönüştü. Endeks adlarında yer alan “İMKB” ibaresi “BIST” olarak değiştirildi. Aynı yıl pay piyasasında birinci seansın başlangıcı 09.15’e çekildi.
2015’te Nasdaq iş birliğiyle geliştirilen BISTECH sistemi devreye alındı ve tek seans uygulamasına geçildi. 2018’de swap piyasası kuruldu; TL-dolar ve TL-avro işlemlerinde günlük hacimler milyarlarca dolara ulaştı.
2019’da TLREF Türk lirası gecelik referans faiz oranı hesaplanmaya başlandı ve aynı yıl sürekli işlem yöntemine geçilerek gün ortası tek fiyat uygulaması kaldırıldı. Yıl sonunda Türkiye Varlık Fonu, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’na (EBRD) ait yüzde 10’luk payı satın alarak Borsa İstanbul’daki payını yüzde 90,6’ya yükseltti.
Yeni Endeksler, Sertifikalar ve Pazarlar
2022’de Sürdürülebilirlik 25, Katılım Temettü ve TLREFK endeksleri hesaplanmaya başlandı. Aynı yıl Darphane Altın Sertifikası “ALTINS1” koduyla pay piyasasında işlem görmeye başladı. 2023’te AB düzenleyici otoritesi ESMA tarafından Borsa İstanbul’un işlem sonrası şeffaflık statüsü teyit edildi.
BIST 500 Endeksi’nin hesaplanmasına karar verilirken, 2024’te bakır vadeli işlem sözleşmeleri ile spot gümüş, platin ve paladyum endeksleri devreye alındı.
40 Yılda Ulaşılan Ölçek
2025 itibarıyla Borsa İstanbul’da yıldız pazarda 241, ana pazarda 270, alt pazarda 51 olmak üzere toplam 596 hisse senedi işlem görüyor. Vadeli işlem sözleşmeleri, opsiyonlar, varantlar ve sertifikalarla birlikte ürün çeşitliliği her geçen yıl genişliyor.
Aynı dönemde devre kesici sistemi ve açığa satış kurallarında değişiklikler yapılırken, takas süresinin T+1’e indirilmesine yönelik çalışmalar da sürdürülüyor.
