Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), “Reel Sektörün Döviz Talebi Gelişmeleri” başlıklı analizinde, 2021 Ocak-2025 Mayıs döneminde reel sektörün döviz akımı eğilimlerini inceledi. Bulgular, firmaların döviz gelirlerini biriktirme eğiliminin zayıfladığını ortaya koydu.
Firmaların Döviz Talebini Belirleyen Unsurlar
TCMB’nin “Merkezin Güncesi” blogunda yayımlanan ve banka uzmanlarınca hazırlanan çalışmada, firmaların döviz talebini belirleyen temel faktörler değerlendirildi. Analizde, ithalat ödemeleri, finansal yükümlülükler, kur oynaklığına karşı korunma ihtiyacı ve yatırım tercihleri gibi unsurların firmaları döviz talebine yönlendirdiği belirtildi. Bu dinamiklerin anlaşılmasının hem finansal istikrar hem de para politikasının etkinliği açısından önem taşıdığı vurgulandı.
Yabancı Para Mevduatlarda Gerileme
Rapor, firmaların döviz talebine ilişkin yaygın göstergelerden biri olan yabancı para (YP) mevduatların toplam mevduatlar içindeki payına da dikkat çekti. Parasal sıkılaşma sürecinde, firmaların YP mevduat oranı Haziran 2023’te yüzde 60,7 iken, Haziran 2025 itibarıyla yüzde 35 seviyesine geriledi. Bu düşüş, şirketlerin döviz biriktirme eğilimindeki azalışa işaret ediyor.
Döviz Akımı Analizi
Analizde, firmaların spot ve vadeli döviz işlemleri, dış ticaret kaynaklı döviz gelirleri ile YP cinsinden kredi kullanımları ve geri ödemeleri dikkate alınarak döviz akımı hesaplandı. Döviz akımının pozitif olmasının firmaların döviz biriktirdiğini, negatif olmasının ise mevcut döviz stoklarını azalttığını gösterdiği belirtildi.
2021 Ocak-2025 Mayıs dönemine ilişkin veriler, net ihracatçı firmaların döviz biriktirme eğiliminde zayıflama olduğunu ortaya koydu. İhracat ve YP kredi kullanımı artmasına rağmen, döviz akımındaki düşüş, net ihracatçı firmaların daha fazla döviz sattığını gösteriyor. Net ithalatçı firmalarda ise döviz akımı negatif ve yatay seyrederken, döviz talebinin önceki döneme benzer şekilde devam ettiği gözlendi.
Net Döviz Satıcısı Konumuna Geçiş
Analiz sonuçlarına göre, reel sektör son bir yılda net döviz satıcısı konumuna geçti. Mart ayında kur oynaklığının artmasıyla bu eğilim yavaşlasa da firmaların nette döviz satışı sürüyor. Döviz alımlarında ise net ithalatçı firmaların payı yükseldi. 2021 Ocak-2023 Mayıs döneminde yüzde 57 seviyesinde olan bu oran, parasal sıkılaşma döneminde yüzde 65’e çıktı.
İthalatçı Sektörlerin Öne Çıkması
Yakın dönemde reel sektörün döviz talebinde ithalat kaynaklı ihtiyaçların belirleyici olduğu kaydedildi. Özellikle enerji, otomobil ticareti, demir-çelik, kimya ve telekomünikasyon gibi ithalatçı sektörler, toplam net döviz alımında en yüksek payı üstlendi.
Genel Değerlendirme
TCMB analizinde, parasal sıkılaşma döneminde firmaların döviz biriktirme davranışında belirgin bir değişim yaşandığı vurgulandı. Net ihracatçı firmalar finansal sisteme döviz arz etmeye devam ederken, net ithalatçı firmalar uzun dönem ortalamasına yakın düzeyde döviz talebi sergiliyor. Son dönemdeki alımların ise büyük ölçüde ithalat ödemelerinden kaynaklandığı aktarıldı.
